วิธีการปรุงยาแผนไทย – ยาชง (infusion)

ยาชงอาจอยู่ในรูปแบบของใบหรือผงยาสมุนไพร ปัจจุบันนิยมบรรจุอยู่ในซองขนาดต่าง ๆ เป็นรูปแบบยาสมุนไพรพร้อมชง เมื่อจะใช้ต้องนำมาแช่ในน้ำเดือดหรือน้ำกระสายยาเพื่อเป็นตัวทำละลาย ส่วนใหญ่ทำมาจากสมุนไพรแห้ง มีหลักการผลิตยา คล้ายกับการผลิตยาผง

กระบวนการผลิตยาชง

  1. การทำให้แห้งก่อนนำไปย่อยขนาด มีหลักการปฏิบัติดังต่อไปนี้
    1.1 ต้องควบคุมบริเวณที่ปฏิบัติงานให้สะอาด ถูกสุขลักษณะ มีอากาศถ่ายเทได้ดี ลดการปนเปื้อนจุลินทรีย์ มีอุณหภูมิและความชื้นที่เหมาะสม
    1.2 ทำความสะอาดวัตถุดิบสมุนไพร และนำไปฆ่าเชื้อโดยการนึ่งหรือผ่านน้ำร้อนอย่างรวดเร็ว (heat shock) เพื่อลดปริมาณจุลินทรีย์ที่ปนเปื้อน
    1.3 นำไปย่อยขนาดให้เหมาะสมและมีความสม่ำเสมอกัน ก่อนนำไปทำให้แห้ง
    1.4 นำไปทำให้แห้งโดยเร็วที่สุด เช่น นำไปอบ ตากแห้ง เพื่อป้องกันการเน่าเสียของสมุนไพรโดยใช้อุณหภูมิให้เหมาะสมกับสมุนไพรแต่ละชนิด เพื่อคงสรรพคุณ สี กลิ่น และรสยา ของสมุนไพรนั้นไว้
  2. การย่อยขนาดหรือการบดผงเป็นการลดขนาดอนุภาคของวัตถุดิบให้เล็กลง เครื่องมือที่นิยมใช้ในการลดขนาดวัตถุดิบ ได้แก่ เครื่องบดแบบค้อน ใช้บดสมุนไพรแห้ง และเครื่องบดแบบตัด ใช้บดสมุนไพรสดนอกจากเครื่องมือที่ใช้ในการบดแล้ว ยังต้องคำนึงถึงสิ่งต่อไปนี้
    2.1 ต้องควบคุมบริเวณที่ทำการบดให้สะอาด ถูกสุขลักษณะ ลดการปนเปื้อนของจุลินทรีย์มีอุณหภูมิและความชื้นที่เหมาะสม
    2.2 สมุนไพรที่นำไปย่อยต้องถูกชนิด ถูกส่วน สะอาด และไม่มีสารปนเปื้อนของหิน ดิน และทราย
    2.3 สมุนไพรต้องผ่านการลดความชื้นก่อนนำมาลดขนาด โดยต้องมีความชื้นน้อยกว่าร้อยละ 5 ของความชื้นสมุนไพรแห้ง จะทำให้บดสมุนไพรได้ง่ายขึ้น
    2.4 กรณีที่ต้องการบดผงยาให้ละเอียดมาก ไม่ควรบดขนาดให้ละเอียดในครั้งเดียว ควรใช้แร่ง ลดขนาดผงยาเป็นระยะ ๆ โดยเริ่มใช้แร่งเบอร์เล็กก่อนจากนั้นใช้แร่งขนาดใหญ่ขึ้นตามลำดับจนได้ขนาดตามที่ต้องการ
    2.5 สมุนไพรที่มีเส้นใยสูง เช่น เถาวัลย์เปรียง ควรตัดหรือสับให้มีขนาดเล็กลงก่อนที่จะนำไปบดด้วยเครื่องบด
    2.6 กรณีที่ต้องบดสมุนไพรหลายชนิดรวมกัน เช่น ในตำรับยาหอม ให้ใส่สมุนไพรที่บดยากลงไปบดก่อนตามลำดับ
    2.7 อัตราการป้อนสมุนไพรเข้าเครื่องบดต้องสัมพันธ์กับความสามารถในการทำงานของเครื่องบด
    2.8 การบดสมุนไพรให้ละเอียดมาก อาจเกิดความร้อนขณะบดขึ้นได้ จึงควรหยุดเครื่องบดเป็นช่วง ๆ เพื่อลดความร้อนที่เกิดขึ้น
    2.9 หากสูตรตำรับมีสมุนไพรหลายชนิด ต้องทำให้สมุนไพรแต่ละชนิดกระจายตัวอย่างสม่ำเสมอกัน ก่อนนำไปบรรจุ หากใช้วิธีบดพร้อมกัน ต้องบดละเอียดให้มีขนาดอนุภาคที่เท่ากัน หากใช้วิธีแยกบด ต้องบดผ่านแร่งที่มีขนาดเดียวกันแล้วนำไปผสมในเครื่องผสมที่เหมาะสม
  3. การบรรจุ
    3.1 ห้องที่ทำการบรรจุต้องสะอาด มีการควบคุมความชื้น มีการฆ่าเชื้อที่เหมาะสม และควรบรรจุ ในห้องที่มีความดันอากาศเป็นบวก
    3.2 เครื่องบรรจุสามารถบรรจุผงยาสู่ภาชนะบรรจุหรือซองชาชงได้ตามปริมาณที่กำหนดไว้
    3.3 ภาชนะบรรจุต้องสะอาด สามารถเก็บรักษาผงยาสมุนไพรได้คงสภาพก่อนนำมาใช้

ที่มา

  • หนังสือรายการตำรับยาแผนไทยแห่งชาติ ฉบับ พ.ศ.2564, กรมการแพทย์แผนไทยและการแพทย์ทางเลือก, กระทรวงสาธารณสุข