วิธีการปรุงยาแผนไทย – ยาเม็ด (tablet)

ยาเม็ดเป็นยาเตรียมรูปแบบหนึ่ง ตำราเภสัชกรรมแผนโบราณของไทยให้วิธีการปรุงยาเตรียมรูปแบบนี้ไว้รวมกับยาผงว่า เตรียมจาก “ยาตากแห้งประสมแล้ว บดเป็นผงละเอียด ปั้นเม็ดหรือใช้ในรูปยาผง” การทำยาเม็ดแบ่งได้ 2 วิธี ได้แก่ การใช้แบบพิมพ์ด้วยมือ และการใช้เครื่องตอกยาเม็ด

1. การใช้แบบพิมพ์ด้วยมือ

การทำยาเม็ดด้วยวิธีนี้ จะต้องเตรียมเครื่องมือและอุปกรณ์ต่าง ๆ ก่อน โดยนำแบบพิมพ์ยาเม็ด และกระจกแผ่นใสวางลงในกะละมังขนาดใหญ่ เทราดด้วยน้ำเดือดจนทั่ว เช็ดให้แห้งสนิทด้วยผ้าสะอาด ใช้สำลีชุบแอลกอฮอล์เช็ดซ้ำอีกครั้งหนึ่ง ทิ้งให้แอลกอฮอล์ระเหยก่อนนำไปใช้พิมพ์ยาเม็ด จากนั้นวางกระจกแผ่นใสบนโต๊ะแล้ววางแบบพิมพ์ยาเม็ดลงบนแผ่นกระจกใส

อุปกรณ์

  1. แบบพิมพ์ยาเม็ด (แบบทองเหลือง)
  2. แผ่นกระจกใส 1 แผ่น
  3. กาต้มน้ำ
  4. ผ้าผืนเล็ก
  5. ถาดใส่ยาเม็ด
  6. แป้งมัน
  7. กะละมัง
  8. แอลกอฮอล์
  9. สำลี

เพิ่มเติม เผื่อใครนึกไม่ออกว่าแบบพิมพ์ยาเม็ดยาแผนโบราณหน้าตาเป็นยังไง ตามรูปด้านล่างเลยครับ (ภาพจาก shopee.com และ lazada.com)

กระบวนการผลิตยาเม็ดแบบพิมพ์ด้วยมือ

  1. กวนแป้งมันกับน้ำเดือดให้เป็นแป้งเปียกใส นำผงยามาคลุกเคล้ากับแป้งเปียกใสในสัดส่วนที่พอเหมาะจนเข้ากันดี
  2. นำผงยาที่ผสมกันแล้วมาแผ่บนแผ่นกระจก แล้วนำแบบพิมพ์ยาเม็ดกดลงบนยา
  3. กดยาที่พิมพ์แล้วออกจากแบบพิมพ์ยาเม็ด ใส่ถาดที่เตรียมไว้
  4. นำไปตากแดดจัด หรือเข้าตู้อบไฟฟ้าซึ่งตั้งอุณหภูมิไว้ที่ 50-55 องศาเซลเซียส นานราว 5-6 ชั่วโมง
  5. นำยาเม็ดที่ได้เก็บใส่ขวดโหลแก้วที่สะอาด ปิดฝาให้มิดชิด

2. การใช้เครื่องตอกยาเม็ด

ยาเม็ดตอกอัด (compressed tablet) เป็นรูปแบบยาเตรียมที่สำนักงานคณะกรรมการอาหารและยา กระทรวงสาธารณสุข อนุญาตให้นำมาใช้กับยาแผนไทยได้ เพื่อพัฒนายาแผนไทยให้มีมาตรฐาน ง่ายต่อการตรวจสอบ และปลอดภัยต่อผู้บริโภค ในการผลิตยาเม็ดตอกอัดนั้น จำเป็นต้องมีส่วนผสมอื่นนอกจากองค์ประกอบอันเป็นตัวยาสำคัญ ได้แก่ สารทำเจือจาง (diluent), สารยึดเกาะ (binder), สารช่วยไหล (glidant), สารหล่อลื่น (lubricant), สารต้านการยึดติด (antiadherent), สารช่วยแตกตัว (disintegrant), สารลดแรงตึงผิว (surfactant) และสารดูดซับ (adsorbent)

กระบวนการผลิตยาเม็ดตอกอัดด้วยเครื่องตอกยาเม็ด มี 2 วิธี คือ

1. การตอกโดยตรง (direct compression) มีขั้นตอนดังนี้

  1. นำผงยาและสารช่วยต่าง ๆ ในตำรับยา ผ่านแร่งความละเอียดอย่างน้อยเบอร์ 80 ชั่งตามสูตรตำรับ
  2. ผสมผงยาและสารช่วยทั้งหมดเข้าด้วยกัน
  3. นำไปตอกด้วยเครื่องตอกยาเม็ด ได้เป็นยาเม็ดออกมา
  4. นำไปบรรจุภาชนะ

2. ตอกยาเม็ดด้วยการทำแกรนูล (granulation) มีขั้นตอนดังนี้

  1. นำผงยาและสารช่วย เช่น สารทำเจือจาง สารช่วยแตกตัว ผสมแห้งด้วยเครื่องผสมให้เข้าเป็น
    เนื้อเดียวกัน
  2. เตรียมสารละลายสารยึดเกาะตามสูตรตำรับ ผสมเปียกในสารผสมข้อ 1 จนได้เป็นสารที่จับตัวกันเป็นก้อน
  3. นำมาแร่งเปียกด้วยเครื่องแร่งเปียก ได้เป็นแกรนูลเปียก
  4. นำแกรนูลเปียกมาอบแห้งด้วยตู้อบไฟฟ้าจนได้เป็นแกรนูลแห้ง
  5. นำแกรนูลแห้งมาแร่งแห้ง และผสมสารช่วย เช่น สารช่วยไหล สารต้านการยึดติด สารหล่อลื่น ให้เข้ากัน
  6. นำสารผสมที่ได้ในข้อ 5 ตอกด้วยเครื่องตอกยาเม็ดได้เป็นยาเม็ดออกมา
  7. นำไปบรรจุภาชนะ

ที่มา

  • หนังสือรายการตำรับยาแผนไทยแห่งชาติ ฉบับ พ.ศ.2564, กรมการแพทย์แผนไทยและการแพทย์ทางเลือก, กระทรวงสาธารณสุข